Hukuk Etiği, Adalet ve Dezavantajlı Grupların Hakları: Türkiye’de Hukukun Ahlaki Sorumluluğu

Hukuk Felsefesi | Av. Elif Arslantürk

Hukuk yalnızca kanun maddelerinden, sürelerden ve usul kurallarından ibaret değildir. Hukukun en zor sorusu, çoğu zaman “mevzuatta ne yazıyor?” değil, “hukuk neyi korumalıdır?” sorusudur. Bu soru bizi hukuk etiğinin ve hukuk felsefesinin merkezine götürür.

Stanley D. Rose, Ethical Theory and Legal Philosophy başlıklı çalışmasında hukuk felsefesi ile etiğin birbirinden ayrı alanlar olduğunu, ancak ikisinin de toplumda değerleri gerçekleştirme çabası taşıdığını belirtir. Rose’a göre hukuk felsefesinin anlamlı olabilmesi için “adalet nedir?”, “hukuk ne yönde değişmelidir?”, “hukuki değerleri hangi ölçüte göre belirlemeliyiz?” gibi sorularla yüzleşmesi gerekir.

Dilorom Ibrakhimova’nın Philosophical Problems of Legal Ethics başlıklı makalesi de benzer bir noktadan hareket eder. Hukuk etiği, hukuk ile ahlakın kesişim alanında durur; avukatın yalnızca müvekkilinin temsilcisi mi, yoksa aynı zamanda adalet sistemine ve topluma karşı sorumluluğu olan bir ahlaki özne mi olduğu sorusunu gündeme getirir.

Bu çerçeve özellikle dezavantajlı grupların hakları bakımından önemlidir. Çünkü çocuklar, göçmenler, sığınmacılar, yaşlılar, engelliler, yoksullar veya sosyal dışlanma riski altındaki kişiler için hukuk çoğu zaman yalnızca soyut bir haklar listesi değildir. Hukuk, bu kişilerin hayata gerçekten tutunabilmesini sağlayan koruma mekanizmasıdır.

Hukukun üstünlüğü: Sadece kural değil, değer düzeni

Hukukun üstünlüğü, kanunların herkese uygulanması anlamına gelir; fakat bundan ibaret değildir. Bir kanun yürürlükte olabilir, uygulanabilir, hatta teknik olarak açık olabilir. Ancak bu, onun her durumda adil olduğu anlamına gelmez.

Rose’un makalesinde altı çizilen temel meselelerden biri budur: Hukuk, “olan” ile “olması gereken” arasındaki gerilimden kaçamaz. Hukuk düzeni mevcut toplumsal ihtiyaçlara cevap vermek zorundadır; fakat bunu yaparken yalnızca çoğunluğun beklentisini ya da mevcut sosyal alışkanlıkları takip ederse adalet fikrini yitirebilir.

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası da bu gerilimi sadece biçimsel eşitlik üzerinden değil, sosyal hukuk devleti fikri üzerinden kurar. Anayasa’nın 2. maddesi Türkiye Cumhuriyeti’ni demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devleti olarak tanımlar; 5. madde ise devlete kişinin temel hak ve hürriyetlerini sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak biçimde sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kaldırma görevi verir.

Bu, önemli bir tercihtir. Devletin görevi yalnızca haklara müdahale etmemek değildir; bazı durumlarda hakların fiilen kullanılmasını engelleyen koşulları kaldırmak da devletin görevidir.

Biçimsel eşitlik yetmez: Maddi eşitlik neden gerekir?

Hukukta en temel ilkelerden biri kanun önünde eşitliktir. Ancak eşitlik, her durumda herkese aynı davranmak anlamına gelmez. Çünkü insanlar hukuki sürece, toplumsal hayata veya kamu hizmetlerine aynı koşullarda başlamaz.

Bir çocuk ile yetişkinin, bir mülteci ile vatandaşın, okuryazar olmayan bir kişi ile hukuk bilgisine sahip bir kişinin, ekonomik olarak güçlü olanla tamamen bağımlı olanın aynı hukuki araçları aynı etkinlikle kullanması beklenemez.

Bu nedenle modern hukukta maddi eşitlik anlayışı önem kazanır. Maddi eşitlik, kişinin yalnızca kâğıt üzerinde hak sahibi olmasını değil, o hakkı fiilen kullanabilmesini hedefler.

Anayasa’nın 10. maddesi herkesin dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayrım gözetilmeksizin kanun önünde eşit olduğunu söyler. Aynı maddede kadınlar ve erkeklerin eşit haklara sahip olduğu, bu eşitliğin yaşama geçirilmesi için alınacak tedbirlerin eşitlik ilkesine aykırı yorumlanamayacağı belirtilir. Ayrıca çocuklar, yaşlılar, engelliler, şehit yakınları ve gaziler için alınacak tedbirlerin de eşitlik ilkesine aykırı sayılamayacağı açıkça kabul edilir.

Bu anayasal yapı, dezavantajlı gruplar lehine alınan özel önlemlerin “ayrıcalık” değil, eşitliği gerçek hayatta uygulanabilir kılma aracı olduğunu gösterir.

Dezavantajlı grupların hakları hukuk etiğinin merkezindedir

Ibrakhimova’nın makalesi, hukuk etiğinin yalnızca avukatlık mesleğinin iç kurallarıyla sınırlı olmadığını; adalet, kamu yararı, mesleki sorumluluk, kişisel ahlak ve toplumsal sonuçlar arasında kurulan zor dengeyle ilgili olduğunu vurgular.

Bu yaklaşım dezavantajlı gruplar bakımından daha da önemlidir. Çünkü bazı hak ihlalleri, yalnızca bireysel bir uyuşmazlık olarak görüldüğünde eksik anlaşılır. Örneğin bir çocuğun korunması, yalnızca bir aile içi ihtilaf değildir; çocuğun üstün yararı, eğitim hakkı, sağlık hakkı ve güvenli gelişim hakkı birlikte düşünülmelidir.

Göçmen veya sığınmacı bakımından mesele yalnızca ikamet izni veya sınır dışı işlemi değildir; dil engeli, hukuki bilgiye erişim, barınma, sağlık, çalışma, eğitim ve ayrımcılığa uğramama hakkı birlikte değerlendirilmelidir.

Engelli bir kişinin hakkı da yalnızca “ayrımcılık yapılmaması” ile sınırlı değildir. Erişilebilirlik, makul düzenleme, kamu hizmetlerine fiili erişim ve bağımsız yaşam imkânı bu hakkın içeriğine dahildir.

Bu nedenle hukuk etiği, yalnızca “müvekkilin talebini nasıl savunurum?” sorusuyla yetinemez. Daha zor soru şudur: Hukuki temsil, adalet sisteminin daha kapsayıcı ve insan onuruna daha uygun işlemesine nasıl katkı sunabilir?

Avukat yalnızca temsilci midir, yoksa ahlaki özne midir?

Ibrakhimova’nın makalesinde öne çıkan en önemli tartışmalardan biri, avukatın rolüne ilişkindir. Geleneksel anlayışta avukat, müvekkilinin çıkarlarını hukuk sınırları içinde en güçlü şekilde savunan kişidir. Fakat bu anlayış, bazı durumlarda ciddi etik sorunlar doğurur.

Bir avukat, hukuken savunulabilir fakat ahlaken sorunlu bir pozisyonla karşılaştığında ne yapmalıdır? Müvekkilin çıkarı ile kamu yararı çatışırsa hangi sorumluluk ağır basar? Hukuki teknik başarı, her zaman adil sonuç anlamına gelir mi?

Bu sorular özellikle dezavantajlı grupları ilgilendiren dosyalarda daha görünür hale gelir. Çocuk hakları alanında çalışan bir hukukçu için “çocuğun üstün yararı” yalnızca soyut bir ilke değildir; dosyanın her aşamasında dikkate alınması gereken temel ölçüttür.

Göçmen hakları alanında, kişinin statüsü veya evrak eksikliği, onun insan onurundan kaynaklanan haklarını ortadan kaldırmaz. Yabancıların temel hak ve hürriyetlerinin milletlerarası hukuka uygun olarak kanunla sınırlanabileceğini söyleyen Anayasa’nın 16. maddesi, aynı zamanda bu sınırlamanın keyfî olamayacağını da gösterir.

Bu çerçevede avukat, yalnızca teknik temsilci değildir. Elbette müvekkilinin haklarını savunur; ancak bunu yaparken gerçeğe, hukuki dürüstlüğe, adil yargılanma hakkına ve insan onuruna zarar vermeyen bir mesleki çizgide kalmalıdır.

Gizlilik, kamu yararı ve kırılgan kişilerin korunması

Hukuk etiğinde en zor konulardan biri gizlilik yükümlülüğü ile kamu yararı arasındaki gerilimdir. Ibrakhimova, avukatın sır saklama yükümlülüğünün bazı durumlarda kamusal zararların önlenmesi veya adaletin korunmasıyla çatışabileceğini belirtir.

Bu gerilim çocuklar, engelliler, yaşlılar veya göçmenler gibi kırılgan gruplar söz konusu olduğunda daha karmaşık hale gelir. Çünkü bu kişiler çoğu zaman hak ihlalini açıkça ifade edemeyebilir, hukuki yardım arayamayabilir veya maruz kaldığı durumun hukuken bir ihlal olduğunu bilemeyebilir.

Burada hukukçuya düşen görev, yalnızca dosyada kendisine söyleneni işlemek değildir. Hukukçu, dosyadaki güç dengesini, kişinin kırılganlığını, hakka erişim engellerini ve kararın toplumsal sonuçlarını da gözetmelidir.

Ancak bu, avukatın kanunları veya meslek kurallarını kendi kişisel ahlakına göre keyfî biçimde esnetmesi anlamına gelmez. Tam tersine, etik hukukçuluk; kişisel vicdan, mesleki yükümlülük ve hukukun genel ilkeleri arasında sorumlu bir denge kurabilmektir.

Türkiye’de hukuki düzenlemelerin felsefi anlamı

Türkiye’de dezavantajlı gruplara ilişkin düzenlemeler yalnızca sosyal politika başlığı altında değil, hukuk devleti ve insan hakları çerçevesinde değerlendirilmelidir.

Çocuk hakları bakımından 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu, korunma ihtiyacı olan veya suça sürüklenen çocuklara yönelik koruyucu ve destekleyici tedbirler sistemi kurar. Bu yaklaşım, çocuğu yalnızca yaptırımın konusu olarak değil, korunması gereken bir hak öznesi olarak görür.

Göçmenler ve yabancılar bakımından 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu; ikamet, sınır dışı, uluslararası koruma, idari gözetim ve geri gönderme gibi alanlarda temel usul ve güvenceleri düzenler. Bu alan, hukukun teknik yüzü ile insan onuru arasındaki ilişkinin en somut görüldüğü alanlardan biridir.

Ayrımcılıkla mücadele bakımından 6701 sayılı Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Kanunu, eşit muamele ve ayrımcılık yasağı çerçevesinde kurumsal bir başvuru mekanizması sağlar. TİHEK’in görev alanları arasında ayrımcılıkla mücadele ve eşitlik, insan haklarının korunması ve geliştirilmesi ile ulusal önleme mekanizması yer almaktadır.

Bu düzenlemeler, Rose’un işaret ettiği hukuk–etik ilişkisini somutlaştırır. Hukuk, yalnızca davranışları düzenlemez; hangi değerlerin korunmaya değer olduğunu da görünür kılar.

Hukuk etiği açısından asıl mesele: Kime karşı sorumluyuz?

Hukuk mesleği yalnızca müvekkile karşı sorumluluktan ibaret değildir. Avukatın müvekkiline, mahkemeye, meslek onuruna, adalet sistemine ve topluma karşı farklı düzeylerde sorumlulukları vardır.

Ibrakhimova’nın makalesindeki “avukat savunucu mu, ahlaki özne mi?” sorusu burada kilit hale gelir. Dezavantajlı gruplarla ilgili dosyalarda bu soru daha da önemlidir. Çünkü hukukçunun tutumu, yalnızca tek bir dosyanın sonucunu değil, toplumun adalete erişim algısını da etkileyebilir.

Bir çocuğun ifadesinin alınma biçimi, bir göçmenin tercümansız işlem görmesi, engelli bir kişinin erişemediği bir hizmetten sorumlu tutulması, yoksul bir kişinin hukuki yardıma erişememesi sadece bireysel sorunlar değildir. Bunlar hukuk düzeninin maddi eşitlik testleridir.

Sonuç: Hukukun ahlaki değeri, en kırılgan kişiye yaklaşımında görünür

Hukuk düzeninin niteliği, yalnızca güçlü kişilere, büyük şirketlere veya toplumsal çoğunluğa nasıl davrandığıyla ölçülmez. Asıl ölçü, korunmaya en çok ihtiyaç duyan kişiye nasıl davrandığıdır.

Rose’un hukuk felsefesi bakımından ortaya koyduğu temel mesele, hukukun değerlerden koparılamayacağıdır. Hukuk, neyin korunmaya değer olduğunu belirlerken etik düşünceyle temas etmek zorundadır.

Ibrakhimova’nın hukuk etiği bakımından ortaya koyduğu temel mesele ise hukukçunun yalnızca kuralları uygulayan teknik bir aktör olmadığıdır. Hukukçu, adalet, kamu yararı, mesleki sorumluluk ve insan onuru arasında sürekli karar veren bir ahlaki öznedir.

Türkiye’de çocukların, göçmenlerin, engellilerin, yaşlıların ve diğer dezavantajlı grupların haklarına ilişkin düzenlemeler bu açıdan yalnızca mevzuat başlığı olarak değil, hukuk devletinin etik kapasitesi olarak değerlendirilmelidir.

Çünkü gerçek hukuk devleti, yalnızca kanun yapan devlet değildir. Gerçek hukuk devleti; kırılganı gören, eşitsizliği fark eden, hakkı kâğıt üzerinde bırakmayan ve bunu yaparken ölçülülükten, adil usulden ve hukuki güvenlikten vazgeçmeyen devlettir.