Hayvan Refahını Merkeze Alan Bir Hukuk Mümkün: İsviçre Örneği

Hayvan hakları tartışmalarında çoğu zaman konu, hayvana fiziki şiddet uygulanıp uygulanmadığına ya da hayvanın yaşamının sonlandırılıp sonlandırılmadığına indirgeniyor. Oysa çağdaş hayvan refahı hukuku daha geniş bir yerden bakar. Hayvanın sadece hayatta kalmasını değil; türüne uygun yaşamasını, sosyal ihtiyaçlarının karşılanmasını, gereksiz korku ve stresten uzak tutulmasını, hareket imkânına erişmesini ve insanın keyfi tercihlerine göre yalnızlığa mahkûm edilmemesini de dikkate alır.

Bu açıdan İsviçre düzenlemesi son derece öğretici bir örnek sunuyor. İsviçre Hayvan Onuru ve Refahı Yasası, hayvanların yalnızca fiziksel bütünlüğünü değil, refahını ve onurunu da koruma altına alıyor. İsviçre Federal Gıda Güvenliği ve Veterinerlik Ofisi, ciddi ihlallerde kişinin hayvan besleme, üretme, hayvanlarla ticari çalışma veya hayvan ticareti yapma hakkından men edilebileceğini açıkça belirtiyor.

Buradaki önemli kavram “hayvanın onuru”. Bu kavram soyut bir vicdan çağrısı gibi görülebilir; fakat İsviçre hukukunda oldukça somut sonuçlar doğuruyor. Hayvanın türsel özelliklerinin dikkate alınması, onun insan beklentilerine göre yeniden biçimlendirilmemesi, spor, gösteri, ticaret veya sahiplik ilişkisi içinde dahi saygılı biçimde ele alınması bekleniyor. İsviçre makamları, hayvanların mümkün olduğu kadar türüne uygun bir hayat sürebilmesi gerektiğini özellikle vurguluyor.

Bu yaklaşımın en güçlü yansımalarından biri, sosyal hayvanların yalnız tutulmasına ilişkin düzenlemelerde görülüyor. İsviçre Hayvan Koruma Tüzüğü’nün 13. maddesi, topluluk halinde yaşayan türlerdeki hayvanlara kendi türlerinden canlılarla yeterli sosyal etkileşim imkânı tanınmasını öngörüyor. Bu madde, hayvan refahını yalnızca mama, su ve barınak üzerinden okumayan; yalnızlığı da refah sorunu olarak ele alan bir hukuk anlayışına işaret ediyor.

Bu noktayı doğru kurmak gerekir: İsviçre’de “her hayvan mutlaka iki tane sahiplenilir” şeklinde kaba ve genel bir kuraldan söz etmiyoruz. Daha hassas ve hukuken daha güçlü bir kuraldan söz ediyoruz: Sosyal türler, kendi türlerinden canlılarla yeterli temas kurabilecek şekilde tutulmalı. Yani hayvanın yalnız kalıp kalmaması, o türün biyolojik ve davranışsal ihtiyaçlarına göre değerlendiriliyor. Hukukun baktığı yer tam olarak burası.

Köpekler bakımından düzenleme özellikle dikkat çekici. İsviçre Hayvan Koruma Tüzüğü’nün 70. maddesine göre köpekler her gün insanlarla yeterli temas kurmalı ve mümkün olduğu ölçüde başka köpeklerle temas edebilmeli. Üç aydan uzun süre kutu ya da kulübede tutulan köpeklerin, komşu bölümdeki başka bir köpeği görme, duyma ve koklama imkânı bulunmalı. Ancak köpek, günde en az beş saat insanlarla veya başka köpeklerle muhafaza dışında temas ediyorsa bu şart farklı değerlendiriliyor.

Bu düzenleme, köpeği yalnızca sahibine ait bir evcil hayvan olarak değil, sosyal ihtiyaçları bulunan canlı olarak ele alıyor. Bir köpeğin sürekli bahçede, kulübede, zincirde veya kapalı alanda tutulması; yalnızca “aç kalmıyor” gerekçesiyle hukuken yeterli görülmüyor. Aynı Tüzük’ün 71. maddesi köpeklerin her gün ihtiyaçlarına uygun şekilde dışarı çıkarılmasını, mümkün oldukça tasmasız hareket edebilmesini ve kulübede ya da zincirde geçirilen sürenin açık alan erişimi sayılmamasını düzenliyor.

Kediler yönünden de benzer bir refah mantığı kurulmuş. Tüzüğün 80. maddesine göre tek başına tutulan kediler, her gün insan teması kurmalı veya kendi türünden hayvanlarla görsel temas imkânı bulmalı. Kedilerin tek kişilik kafeslerde tutulması en fazla üç haftayla sınırlanıyor; bu durumda dahi haftada en az beş gün kafes dışında hareket imkânı sağlanması gerekiyor.

Bu hüküm, uygulamada çok önemli bir ilkeye karşılık gelir: Kedinin bağımsız karakteri, onun sosyal ve çevresel ihtiyaçlarının görmezden gelinmesine gerekçe yapılamaz. Kediye mama ve su verilmesi tek başına yeterli ölçüt sayılmaz; temas, hareket, görsel uyarım ve uygun yaşam alanı da değerlendirme konusu yapılır.

Çiftlik ve sürü hayvanlarında da aynı ilke daha açık biçimde karşımıza çıkıyor. İsviçre Hayvan Koruma Tüzüğü; buzağılar, keçiler, lamalar, alpakalar ve atgiller bakımından grup halinde yaşama, görsel temas, işitsel temas, koku yoluyla temas veya belirli yaşa kadar grup halinde tutulma gibi ayrıntılı kurallar getiriyor. Örneğin lamalar ve alpakalar grup halinde tutulmalı; tek tutulan erkeklerin ise kendi türünden hayvanlarla görsel temas kurabilmesi sağlanmalı. Atgillerin başka bir atgille görsel, işitsel ve koku yoluyla temas kurabilmesi gerekiyor.

Küçük evcil hayvanlar bakımından da aynı çizgi devam ediyor. Tüzük eklerinde bazı türlerin en az iki hayvanlık gruplar halinde tutulması gerektiği açıkça belirtiliyor; tek hayvan bulundurulmasına izin verilen durumlarda dahi bu kolaylığın sosyal türlere uygulanmayacağı ayrıca not ediliyor. Bu, kamuoyunda sıkça “İsviçre’de tek kobay beslemek yasak” diye özetlenen yaklaşımın arkasındaki hukuki mantığı gösteriyor. Mesele sevimlilik değil; sosyal türün yalnız bırakılmasının refah ihlali olarak görülmesi.

İsviçre sisteminde sahiplenme ve satış ilişkisi de sıradan bir alım-satım işlemi gibi ele alınmıyor. Hayvan Koruma Tüzüğü’nün 111. maddesi, ticari olarak evcil veya yabani hayvan satan kişilere, alıcıya hayvanın ihtiyaçları, doğru bakımı, uygun barındırılması ve ilgili hukuki şartlar hakkında yazılı bilgi verme yükümlülüğü yüklüyor. Hayvan yaşam alanı satan kişiler bakımından da türün ihtiyaçlarına uygun barınma koşulları hakkında yazılı bilgilendirme aranıyor.

Bu düzenlemenin önemi şurada: İsviçre hukukunda hayvan sahiplenmek yalnızca duygusal bir karar gibi görülmüyor. Bir canlıyı eve almak; bilgi, zaman, ekonomik güç, uygun ortam ve süreklilik gerektiren hukuki-etik bir sorumluluk olarak ele alınıyor. Sevgi kıymetli; ancak mevzuat sevgiyi tek başına yeterli güvence olarak kabul etmiyor. Yanına bilgi, denetim ve yaptırım koyuyor.

Kanaatimce İsviçre yaklaşımının asıl değeri burada yatıyor. Hayvan refahını iyi niyetli kişilerin vicdanına bırakmıyor; somut kurala, denetime ve yaptırıma bağlıyor. Hayvanın yalnızlığı, hareket imkânı, sosyal teması, barınma koşulu, satış anındaki bilgilendirme ve sahibin yeterliliği aynı sistem içinde değerlendiriliyor.

Bu yaklaşım, hayvanı yalnızca korunacak bir varlık olarak değil, türüne uygun yaşama ihtiyacı bulunan canlı olarak görüyor. Hukuki bakımdan bu önemli bir eşik. Çünkü hayvan refahı dediğimiz şey yalnızca “acı çektirmeme” yasağıyla sınırlı kalırsa, birçok ihlal görünmez hale gelir. Oysa sosyal bir hayvanın yalnızlığa mahkûm edilmesi, hareket ihtiyacının yok sayılması veya uygunsuz yaşam alanına kapatılması da refah ihlali olarak ele alınmalı.

Türkiye bakımından tartışma bugün daha çok sokak hayvanları, belediyelerin yükümlülükleri, barınaklar ve güvenlik başlıklarında yoğunlaşıyor. 7527 sayılı Kanun ile 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu’nda yapılan değişiklikler; sahipsiz hayvan tanımı, sahipli hayvan tanımı, bakımevlerine alınan hayvanların kaydı ve rehabilite edilen köpeklerin sahiplendirilinceye kadar bakımevlerinde barındırılması gibi başlıklarda yeni hükümler getirdi.

Ancak burada asıl tartışılması gereken nokta, düzenlemenin teknik başlıklarından çok, hangi hukuk felsefesiyle uygulandığıdır. Sahipsiz hayvanları yalnızca idari bir sorun, belediye yükü veya güvenlik başlığı olarak görmek, hayvan refahı hukukunun ruhunu zayıflatır. Hukuk, en savunmasız canlı karşısında yalnızca düzen sağlayan değil, yaşamı koruyan bir yerde durmalı. Yaşam hakkı, insan vicdanının ve hukuk düzeninin en temel değerlerinden biri olarak kabul ediliyorsa, bu değerin hayvanlar bakımından da en azından korunmaya değer bir hukuki ilke olarak ele alınması gerekir. Bu nedenle yeni düzenlemeler uygulanırken “en kolay idari çözüm” değil, “yaşamı en çok koruyan ve acıyı en aza indiren çözüm” esas alınmalı. Toplama, kapatma veya sahiplendirme gerçekleşene kadar belirsiz süreli barındırma politikaları; şeffaf denetim, yeterli kapasite, veteriner kontrolü, kısırlaştırma ve gerçek sahiplendirme mekanizmalarıyla desteklenmediği sürece, hayvan refahını güçlendirmek yerine hukuki ve vicdani yeni sorunlar doğurur. Kanun, toplumun korkularını yönetirken merhamet duygusunu kaybetmemeli; kamu düzenini korurken yaşamın kutsallığına sırtını dönmemeli.

Sokak hayvanları meselesi elbette çözülmeli. Ancak bu çözüm yalnızca toplama, kapatma veya görünmez kılma refleksiyle kurulursa, hayvan refahı bakımından eksik kalır. Hukukun yaşam hakkını, ölçülülüğü, idarenin şeffaflığını ve toplum vicdanını birlikte gözeten bir çizgide durması gerekir. Kısırlaştırma, kayıt, sahiplendirme, üretim ve satış denetimi, terk etmeye yaptırım, barınak standartları ve hayvanların sosyal/refah ihtiyaçları aynı anda ele alınmalı.

İsviçre örneği bu bakımdan güçlü bir yön gösteriyor: Hayvanı korumak, sadece ona zarar vermemekle sınırlı kalmamalı. Onu yalnızlığa, sosyal yoksunluğa, kötü barınmaya, bilgisiz sahipliğe ve ticari keyfiliğe karşı da korumak gerekir.

Gerçek hayvan refahı hukuku tam da burada başlar: Hayvanın yaşayıp yaşamadığıyla yetinmez; nasıl yaşadığına da bakar.